تغییرات مهم در ضوابط بخشنامه وام بدون ضامن بانک مرکزی

تغییرات مهم در ضوابط بخشنامه وام بدون ضامن بانک مرکزی در سال ۱۴۰۴

تحلیل روند جدید اعتبارسنجی و حذف ضامن انسانی در نظام بانکی ایران

مقدمه

بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران در پاییز ۱۴۰۴ با هدف ارتقای عدالت اعتباری، کاهش بروکراسی و گسترش دسترسی به تسهیلات خرد، نسخه‌ی اصلاح‌شده‌ای از بخشنامه اعطای وام بدون ضامن را به شبکه بانکی کشور ابلاغ کرد. این اصلاحات پس از آن صورت گرفت که بررسی‌های میدانی نشان داد، طرح قبلی (مصوب ۱۴۰۲) هنوز در بسیاری از شعب به‌دلیل نبود زیرساخت‌های اعتبارسنجی و ترس از ریسک نکول، به‌صورت ناقص اجرا می‌شد.

نسخه‌ی جدید این دستورالعمل در عمل نقطه‌ی آغاز دوران وام‌های داده‌محور و دیجیتال در نظام بانکی ایران محسوب می‌شود.

۱. اهداف اصلاح بخشنامه جدید

اصلاحات ۱۴۰۴ چند هدف روشن و کاربردی دارد:

1. حذف تدریجی ضامن انسانی و جایگزینی با امتیاز اعتباری دیجیتال؛
2. توسعه اعتبارسنجی یکپارچه بین بانک‌ها و بیمه‌گرها؛
3. کاهش زمان صدور وام از چند هفته به کمتر از ۷۲ ساعت؛
4. افزایش شمول وام بدون ضامن برای کارکنان بخش خصوصی و مشاغل آزاد با گردش مالی ثابت؛
5. شفافیت سود و کارمزد؛ جلوگیری از هزینه‌های پنهان در قراردادهای بانکی.

۲. دامنه شمول جدید بخشنامه

در نسخه‌ی قبلی فقط کارمندان رسمی دولت، بازنشستگان و حقوق‌بگیران ثابت از طریق نامه‌ی کسر از حقوق مشمول طرح بودند.

اما در نسخه جدید (۱۴۰۴):

این تغییر دامنه باعث می‌شود بیش از ۶۵٪ جمعیت حقوق‌بگیر کشور بتوانند بدون معرفی ضامن انسانی، وام دریافت کنند.

۳. حذف فیزیکی ضامن انسانی؛ جایگزینی با اعتبارسنجی داده‌محور

یکی از اساسی‌ترین تغییرات سال ۱۴۰۴، حذف کامل «ضامن انسانی» است. در این مدل جدید:

• اعتبار مشتری براساس شاخص‌های واقعی مانند منظم بودن واریز حقوق، عدم چک برگشتی، سابقه تسهیلات قبلی و مقدار گردش حساب سنجیده می‌شود.
• داده‌ها از طریق سامانه‌های ملی بانک مرکزی شامل نهاب، شاهین، سهاب، سمات و چکاوک کاملاً آنلاین گردآوری می‌گردد.
• بانک مرکزی به بانک‌ها اجازه داده تا در لحظه‌ی درخواست، نمره اعتباری مشتری را استعلام و تصمیم‌گیری کنند.

حداقل امتیاز قابل قبول برای دریافت وام بدون ضامن برابر با ۶۰۰ از ۱۰۰۰ واحد است؛ افراد بالای ۷۵۰ واحد در دسته ممتاز قرار می‌گیرند و می‌توانند با کمترین مدارک وام فوری دریافت کنند.

۴. سقف‌های جدید وام بدون ضامن بر اساس حقوق دریافتی

در دستورالعمل جدید، نسبت اقساط و سقف وام مستقیماً با میزان حقوق ماهانه تطبیق داده می‌شود.

بر اساس بخشنامه، مجموع اقساط نباید بیش از ۴۵٪ حقوق ماهانه باشد.

بانک ملی و سامان از نخستین بانک‌هایی هستند که این مدل را به‌صورت سیستمی پیاده کرده‌اند.

۵. نوع وثیقه‌های جایگزین مجاز

در راستای اجرای سیاست حذف ضامن، بانک مرکزی چهار نوع وثیقه جایگزین معرفی کرده است:

1. سپرده بلندمدت یا کوتاه‌مدت در همان بانک؛
2. چک یا سفته الکترونیک ثبت‌شده در سامانه چکاوک یا سمات؛
3. گواهی شاغل رسمی ثبت‌شده در سامانه مالیات یا بیمه؛
4. حساب یارانه یا بیمه‌نامه عمر به‌عنوان وثیقه خرد.

به این ترتیب، ضمانت به شکل داده‌ای و سیستمی ثبت می‌شود، نه شخصی و کاغذی.

۶. الزام اتصال بانک‌ها به سامانه‌های اعتبارسنجی لحظه‌ای

از آبان ۱۴۰۴، تمامی بانک‌ها موظف به اتصال لحظه‌ای به سامانه سهاب و شاهین هستند.

در هنگام ثبت درخواست وام:

• اطلاعات مشتری به‌طور برخط استعلام می‌شود؛
• نمره اعتباری، سقف مجاز و سابقه بازپرداخت به سیستم بانک بازگردانده می‌شود؛
• بانک حق ندارد برای مشتریان با امتیاز پایین‌تر از ۶۰۰ واحد، وام بدون ضامن صادر کند؛
• کلیه تاریخچه‌ وام در سامانه سمات ذخیره می‌شود تا امکان ثبت در بانک دیگر بدون تسویه به صفر برسد.

این اتصال لحظه‌ای، بدنه‌ی اصلی تحول نظام وام‌های خرد در ایران محسوب می‌شود.

۷. شفافیت در نرخ سود و کارمزد

بخشنامه جدید بانک مرکزی برای نخستین بار بانک‌ها را موظف کرد تا:

• سود اسمی (۱۸٪) و سود مؤثر نهایی (با کارمزد بیمه و خدمات) را جداگانه اعلام کنند؛
• هرگونه دریافت کارمزد اضافی یا بیمه اجباری را در قرارداد صریحاً درج کنند؛
• پیش‌قرارداد و جدول اقساط را پیش از امضا به مشتری ارائه دهند.

در نتیجه، نرخ مؤثر واقعی در اغلب بانک‌ها در محدوده ۲۰ تا ۲۳٪ قرار گرفته و دیگر نمی‌توان هزینه‌های پنهان را از دید مشتری مخفی کرد.

۸. وام بدون ضامن برای بازنشستگان و مستمری‌بگیران

در بخشنامه جدید تأکید شده که بانک‌های رفاه، ملت و صادرات باید طرح‌های اختصاصی بازنشستگان را فعال نگه دارند.

ویژگی این طرح‌ها عبارت است از:

• سقف وام: تا ۱۲۰ میلیون تومان
• نوع تسویه: کسر خودکار از حقوق ماهانه
• ضمانت: خودِ فیش حقوقی بازنشستگی در سامانه بازنشسته‌یار
• مدت بازپرداخت: ۳۶ ماه

این بخش برای رفاه بازنشستگان طراحی شده تا بدون مراجعه حضوری یا ضامن، بتوانند وام خرد دریافت کنند.

۹. نظارت بر مصرف تسهیلات

یکی از بندهای کلیدی جدید تصریح می‌کند که در وام‌های بالای ۲۰۰ میلیون تومان، بانک باید هدف مصرف وام را احراز کند.

وام‌های بدون ضامن تنها در قالب‌های مشخص نظیر:

• خرید کالا یا خدمات ایرانی؛
• بازسازی یا تعمیر ملک؛
• سرمایه در گردش کسب‌وکار خرد؛

قابل استفاده‌ هستند. استفاده از منابع برای سفته‌بازی (طلا، ارز و بورس پرریسک) ممنوع و مشمول جریمه‌ی بانکی خواهد بود.

۱۰. اثرات ساختاری و اقتصادی اصلاحات ۱۴۰۴

اصلاحات مذکور سه اثر مثبت و یک چالش اصلی دارد:

اثرات مثبت

1. کاهش زمان اعطای وام: از چند هفته به چند ساعت؛
2. افزایش دسترسی عمومی: پوشش کارکنان بخش خصوصی؛
3. کنترل ریسک نکول و فساد اداری: با امتیازدهی هوشمند؛
4. کاهش هزینه ضمانت: حذف ضامن انسانی، حذف سفته کاغذی.

چالش

برخی بانک‌های سنتی هنوز در اجرای کامل اتصال برخط مشکل دارند و ممکن است تا پایان زمستان ۱۴۰۴ به اجرای کامل نرسند.

۱۱. آینده و دیجیتالی‌سازی کامل وام بدون ضامن در ایران

بر اساس نقشه راه بانک مرکزی، تا پایان ۱۴۰۵ تمامی مراحل دریافت وام خرد باید از طریق مسیر دیجیتال انجام شود:

• ثبت درخواست در اپ یا وب‌سایت بانک؛
• استعلام اعتبار و سقف در لحظه؛
• امضای الکترونیک قرارداد؛
• واریز مستقیم به حساب یا کارت اعتباری.

این جهت‌گیری گام نخست ایران برای پیوستن به نظام Credit Scoring Banking جهانی است، که پایه‌ی اعتبار به جای روابط انسانی، بر رفتار مالی و داده‌های واقعی قرار می‌گیرد.

جمع‌بندی

در سال ۱۴۰۴، «وام بدون ضامن» از شعار تبلیغاتی به سیاست اجرایی تبدیل شده است.

با حذف ضامن انسانی و ورود سامانه‌های اعتبارسنجی لحظه‌ای، نظام بانکی کشور در حال حرکت به سمت تسهیلات شفاف، سریع و دیجیتال است.

این اصلاحات نه‌تنها فرآیند گرفتن وام را سریع‌تر کرده، بلکه اعتماد عمومی را به سیستم بانکی بازگردانده است.

در عمل، سال ۱۴۰۴ نقطه‌ی آغاز عصر بانکداری بدون کاغذ و بدون ضامن در ایران است.